آیین طفلان مسلم

حمایت از نوجوانان محکوم‌ به قصاص
نتیجه ۱۱ سال تلاش
در
آیین طفلان مسلم

چکیده مدیریتی
مکتوب حاضر، گزارش جامعی است از فعالیت‌های جمعیت امداد دانشجویی – مردمی امام علی(ع) از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۶ در خصوص پرونده‌های نوجوانان محکوم‌به قصاص و آسیب‌دیده از بزه. جمعیت از سال ۲۰۰۶ با برنامه طفلان مسلم تلاش کرده است تا قدمی برای حمایت نوجوانان بزه بردارد. در این راستا مددکاران جمعیت ابتدا به کانون اصلاح و تربیت تهران وارد شدند و در آنجا با پرونده‌های کودکان و نوجوانان این مرکز آشنا شدند. طی یک دوره تا سال ۲۰۰۸ تعداد ۷۰ نوجوانان با حمایت جمعیت از کانون آزاد شد؛ که برخی از آن‌ها جرائم سنگین داشتند و محکوم‌به قصاص بودند. سپس جمعیت تصمیم گرفت تا دامنه فعالیت خود را در این طرح به سایر شهرستان‌ها گسترش دهد. بدین ترتیب کانون‌های اصلاح و تربیت شهرهای اصفهان، بندرعباس، مشهد و کرمانشاه نیز شاهد تلاش مددکاران جمعیت بودند و تعدادی دیگر از مددجویان در این شهرها موردحمایت قرار گرفتند.
از سال ۲۰۱۴ و پس از اصلاح قانون جدید مجازات اسلامی، جمعیت تلاش کرد تا پیگیر اجرایی شدن ماده ۹۱ این قانون برای نوجوانانی که سابقاً حکم قصاص گرفته بودند شود. در طی سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶، مددکاران جمعیت در طرح طفلان مسلم بیشتر تمرکز و تلاش خود را برای حمایت نزدیک به سی پرونده نوجوانان محکوم‌به قصاص که در سن زیر ۱۸ سال مرتکب جرم شده بود، انجام داده‌اند. در این زمان تعدادی دیگر از مددجویان با حمایت‌های انجام‌شده، از اجرای حکم قصاص نجات یافتند. البته تعداد بسیاری دیگر همچنان در سرگردانی و سختی‌های اجرای قانون و در راهروهای دادگاه‌ها بی‌هیچ نتیجه‌ای چشم‌انتظار روزهای پیش رو هستند.
متأسفانه در طی دو سال گذشته همواره مشکلات و سختی‌های بسیاری پیش روی مددکاران برای حمایت از چنین افرادی وجود داشته است. سلیقه‌ای عمل کردن در خصوص پذیرش اعاده دادرسی مجدد بر اساس ماده ۹۱ قانون جدید مجازات اسلامی حتی پس از رأی وحدت رویه قضات دیوان عالی کشور و حتی رأی‌های متفاوت در پرونده‌های مشابه توسط قضات برای نوجوانان زیر ۱۸ سال، بارها باعث شد اعضای جمعیت وکلای مدافع نوجوانان محکوم‌به قصاص در سرگردانی و ناامیدی قرار گیرند. در این مدت برخی از موارد با حمایت‌های بخش حقوق بشر قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران و نیز برخی افراد دلسوز در دادگستری به نتیجه رسید و اعاده دادرسی پذیرفته شد و حتی حکم در دادگاه مجدد شکست؛ اما در چند مورد نیز شاهد اجرای احکام قصاص بوده‌ایم. در تازه‌ترین موارد، صمد ذهبی و فاطمه سالبهی که هر دو در نوجوانی و در سن کمتر از ۱۸ سالگی مرتکب قتل شده بودند، به ترتیب در شهرهای کرمانشاه و شیراز در روزهای پاییز ۹۴ قصاص شدند. ازآنجایی‌که صمد ذهبی از خانواده‌ای فقیر بود وکیل نداشت، هیچ‌کس هرگز پیگیر اعاده دادرسی مجدد وی نبود.
در این سال‌ها مددکاران جمعیت امام علی توانسته‌اند بیست‌وپنج نوجوان زیر ۱۸ سال را که حکم قصاص داشته‌اند با کسب رضایت از اولیای دم از اجرای حکم برهانند؛ اگرچه در این سال‌ها شاهد اجرای حکم چندین مددجوی دیگر هم بوده‌ایم. همه افرادی که با حمایت جمعیت آزاد شده‌اند، اکنون در سلامت زندگی می‌کنند و پس از آزادی همچنان موردحمایت جمعیت هستند. همچنین ارتباط بسیار خوبی با خانواده‌های اولیای دم بخشنده در این پرونده و جمعیت وجود دارد که تلاش شده از این پتانسیل برای سایر پرونده‌ها کمک گرفته شود.
چرایی و چگونگی به وجود آمدن طرح طفلان مسلم
کودکان به دلیل عدم توانایی در احقاق حقوق فردی و اجتماعی خود، از اقشار آسیب‌پذیر اجتماع هستند که حقوق آن‌ها می‌تواند تحت تأثیر شرایطی از قبیل فقر مالی و فرهنگی، به‌راحتی پایمال شود. در این میان نقش خانواده به‌عنوان منشأ عشق و بالندگی، در تأمین سلامت جسم و روان کودکان امری انکار ناشدنی است. آسیب‌پذیری یک خانواده، عاملی اساسی برای آسیب رسیدن به جسم و روان هر کودک است. فقر، اعتیاد، طلاق، بیکاری، مهاجرت اجباری و… همگی از عواملی هستند که یک خانواده را آسیب‌پذیر می‌سازند. کودکانی که در این خانواده‌ها به دنیا می‌آیند ناخواسته درگیر مشکلات و معضلات ناشی از این عوامل می‌شوند. این کودکان در فضایی ناآرام و ناسالم رشد کرده و فرصت شکوفاسازی استعدادهای خود را از دست می‌دهند. این کودکان اغلب فرصت‌های آموزشی خود را از دست داده و ناچار به ترک تحصیل می‌شوند.
مشکلات فرهنگی خانواده و خشونت والدین که اغلب در والدین معتاد دیده می‌شود کودکان را تحت‌فشارهای روانی قرار داده و آن‌ها را ناچار به فرار از منزل می‌کند که خود عواقب وخیم‌تری را در پی دارد. کودکانی که در معرض چنین فشارهای روحی و جسمی قرار دارند به‌سادگی و ناخواسته ممکن است دچار بزه شده و به‌عنوان فرد بزهکار در جامعه شناخته شوند. در تمام جوامع، کودکی که دچار بزه می‌شود؛ لازم است از مراجع قضایی عبور کند اما باید گفت عبور یک کودک بزه‌دیده از مراجع قضایی نمی‌تواند راه‌حلی برای این معضل باشد بلکه تنها شرحی بر این معضل است. متأسفانه به دلیل فقدان قوانین کارآمد برای جلوگیری از معضل بزه کودک و همچنین به دلیل فقدان ارگان‌هایی برای کمک به کودک بزه دیده در بازگشت به دامان اجتماع، نمی‌توان آینده روشنی را برای این کودکان متصور شد. بی‌تفاوتی جامعه نسبت به وضعیت این کودکان، به افزایش این معضل دامن زده و کودکان بی‌گناه بیشتری را قربانی این معضل می‌کند؛ درحالی‌که افراد یک جامعه می‌توانند همچون خانواده نقش تعیین‌کننده‌ای در احقاق حقوق ازدست‌رفته این کودکان داشته باشند.
برنامه طفلان مسلم، با محوریت کودکان و نوجوانان کار و خیابان – به‌طورکلی آنچه از آن با عنوان “بزهکاری نوجوانان” یاد می‌شود – ازجمله طرح‌هایی است که جمعیت امداد دانشجویی-مردمی امام علی(ع)، بر پایه ریشه‌های عمیق فرهنگی و دینی ایرانیان از سال ۲۰۰۶ اقدام به برگزاری آن کرده است. این طرح از سال ۲۰۰۶ به مدت ۱۰ سال پی‌درپی انجام پذیرفته است. طرح بر اساس تحقیق و ریشه‌یابی و تأمین بستر مناسب اجتماعی برای دستیابی این افراد – به‌عنوان عضوی از جامعه ایرانی و اسلامی- به استانداردهای بالاتر زندگی پایه‌ریزی و اجرا گردید. در طرح مذکور عموماً رویکرد به سمت مددجویانی است که زمینه جرم نداشته براثر حادثه به‌نوعی قربانی ناهنجارهای محیط اطراف خویش شده‌اند.
طرح طفلان مسلم در سال ۸۵ و با پیشنهاد مؤسس جمعیت امام علی، شارمین میمندی نژاد، و بر پایه فرهنگ ایرانی و اسلامی و بر اساس اندیشه‌های آزادی‌خواهانه امام حسین (ع)، از بزرگان مذهبی مورداحترام در جامعه ایرانی و مسلمان، طراحی‌شده است. اندیشه امام حسین، فریاد معترضانه و حق‌طلبانۀ ایشان در برابر ظلم و ستمی بود که به مظلومان زمانه‌اش می‌شد. فریادی که امروز ما را بر رحم بر زیردستان و امنیت بخشیدن به ستمدیدگان فرامی‌خواند. اکنون در کنار ما کودکانی روزگار می‌گذرانند که کودکی‌شان قربانی شرایط سخت زندگی‌شان شده است. کودکانی از این مرزوبوم که به علت فقر، عدم آموزش صحیح مهارت‌های زندگی ارتباطی و گاه اعتیاد و رفتار ناهنجار خانواده و محیط پیرامونشان ناخواسته مرتکب بزه شده و پرشورترین سال‌های عمرشان را پشت میله‌های کانون اصلاح و تربیت طی می‌کنند. کودکانی که به خاطر سکوت و بی‌اعتنایی جامعه به مشکلاتشان، روزگار زیبای کودکی را به تلخی گذرانده‌اند و این تلخی، در پایان زهری شده که به کامشان فرورفته و آنان را گرفتار بزه و سپس روانۀ زندان، کرده و آینده‌ای تاریک برایشان رقم‌زده است.
اهداف طرح طفلان مسلم
• تلاش در جهت ایجاد توجه جامعه به مسئله بزهکاری کودکان
• بهبود رسیدگی به پرونده‌های بزه کودکان ازنظر قضایی و احکام صادره
• ترویج پیام «هر بخشش سبب کاهش خشونت در کل جامعه می‌شود.»
• حمایت و مددکاری دو خانوادۀ آسیب‌دیده، خانوادۀ مددجو خانوادۀ اولیای دم
• کسب بخشش و پیگیری حمایت‌های پس از خروج برای نوجوانان آسیب‌دیده از بزه
• تلاش برای ارتقا و بهبود قوانین مرتبط با بزه نوجوانان
هر بخشش سبب کاهش خشونت در کل جامعه می‌شود…
بخشیدن، عشق را گسترش دادن است. تقسیم کردن شادی‌ها و دردهاست. پذیرفتن اشتباهات است. لحظه‌ای فرصت دادن است. گذر از رنج‌هایی است که هر شب در کنار ما سر بر بالین می‌گذارند. بخشیدن یک بستر تاریخی است که من و تو در ترویج صحیح و دفاع از آن نقش داریم. بخشیدن یک فضیلت است و یک درمان و گاه التیامی است بر جراحات دردناک جبران‌ناپذیر. در تمام روزهایی که میل به انتقام در انسان نفس می‌کشد، با یک کابوس هم‌آغوش است. ولی با بخشیدنش دوباره جان می‌گیرد و جان می‌بخشد. بخشش دیگری، در حقیقت بخشیدن انسان است؛ زیرا سرشت آدمی با اشتباه عجین است.
با توجه به آمار ارائه‌شده در کشور ایران خشونت خانگی سومین آسیب اجتماعی است. ۶۰ درصد قتل‌های کشور در سال ۹۰ مربوط به موارد غیر عمد و بدون قصد قبلی بوده است. به گفتۀ یک مقام پلیس آگاهی در سال ۸۸ بالاترین نرخ قتل مربوط به گروه سنی ۱۵ تا ۲۵ سال بوده که این‌گونه قتل‌ها معمولاً در جریان یک نزاع یا درگیری خانوادگی رخ می‌دهد.
این آمارها چه معنایی دارند؟ چرا آمار پرونده‌های مربوط به خشونت، در هر زمینه‌ای، چه خشونت خانگی، چه جرم‌های خشن مثل زورگیری و چه نزاع‌های خیابانی و خشونت‌های کلامی منجر به درگیری، در ایران بالاست؟ خشونت‌هایی که هزینه‌های سنگینی به‌جا می‌گذارد و خیلی وقت‌ها غیرقابل‌جبران است. عدم کنترل خویشتن در مواقع تصمیم‌گیری و در عصبانیت عکس‌العمل نشان دادن خیلی وقت‌ها تبدیل به فاجعه‌ای ناگوار می‌شود. در جامعه‌ای که هرلحظه آبستن خشونت است، امکان دارد تنها با لحظه‌ای غفلت، جهنمی درست شود که تمام زندگی‌ فرد را به آنی بسوزاند.
از دیدگاه جامعه‌شناختی می‌توان این اشاره کرد که طی سالیان بسیار، افزایش شکاف طبقاتی، گُسست نسلی و جای‌گیری قومیت‌های متنوع در کنار هم در یک منطقۀ جغرافیایی و البته عدم آموزش و ترویج زیست مسالمت‌آمیز، دوستانه و محترمانه به شهروندان به‌ویژه در حاشیه‌های محروم، یکی از علل اصلی ظهور و بروز و تداوم منازعاتی است که در بسیاری موارد به خونریزی و قتل منجر می‌گردد.
در فقدان امکانات و زیرساخت‌های حمایتی فرهنگی ـ تفریحی و نبود الگوهای سازنده و حضور مستمر افراد تأثیرگذار جامعه در این نواحی، خوشه‌های خشم در جان مردمان، بیشتر و بهتر آبیاری می‌گردد. در بسیاری از محلات حاشیه، سرگرمی‌ای جز دعوا کردن آن‌هم با ابزارهایی مثل چاقو، قمه و زنجیر تعریف نشده؛ به‌جز مواد مخدر، چیزی در این محله‌ها به‌کفایت و به‌وفور در دسترس نیست. در چنین شرایطی نمی‌توان توقع داشت اهالی مهارت و رغبتی برای کنترل خشم خویش داشته باشند. خشم بی‌مهار درواقع نمادی است از تمام انرژی‌های سرکوب‌شده و ظرفیت‌ها و استعدادهای فعلیت نیافته یک اجتماع؛ اجتماعی که به حال خود رهاشده است.
در جامعه‌ای که مردم آمادگی آن را دارند که بر سر مسائل پیش‌پاافتاده به‌سرعت به راه‌حل‌های خشونت‌آمیز روی‌آورند، ساده‌انگارانه است اگر فردی را که مرتکب جرم شده، علت اصلی یک جنایت قلمداد کنیم. درحالی‌که بخشیدن، نادیده گرفتن حق ستمدیده نیست. بلکه دیدن حق هر دو سوی ماجراست. چه‌بسا هر دو طرف ستمدیده هستند. چه آن‌کسی که زخمی جبران‌ناپذیر خورده و چه آن‌کسی که از روی ناآگاهی، این زخم را زده و حال به خطای خود پی برده و برای جبران آن فرصتی دوباره می‌خواهد.
داوطلبان و مددکاران فعال در طرح طفلان مسلم
کلیه فعالیت‌های جمعیت امام علی به‌صورت داوطلب محور می‌باشد به‌نحوی‌که تمامی اعضای جمعیت داوطلب هستند و به‌صورت رایگان بخشی از وقت خود را برای فعالیت‌های اجتماعی اختصاص داده‌اند. اغلب اعضای جمعیت دانشجو یا فارغ‌التحصیلان دانشگاهی هستند و اکنون بیش از ۱۲ هزار داوطلب در فضای جمعیت در سراسر کشور فعالیت می‌کنند. هر کس به هر نحوی می‌تواند در حمایت از فعالیت‌های جمعیت سهیم شود. به‌طور مثال در ساده‌ترین شکل افراد خیر با اهدای کمک‌های مالی برای پرداخت وجه‌المصالحه جهت کسب رضایت سهمی در فعالیت‌ها دارند. ولی در پیچیده‌ترین و سخت‌ترین شکل، نیروهای داوطلب هستند که زمان وقت ارزشمند خودشان را رایگان به مردمان سرزمینشان بخشیده‌اند.
مؤسس جمعیت امام علی، شارمین میمندی نژاد، اولین داوطلب و آغازکننده مددکاری و کسب رضایت پرونده‌های مربوط به قصاص در آغاز اجرای این طرح بوده است؛ در سال‌های اخیر باوجود نیاز به گسترش فعالیت‌های جمعیت امام علی در این راستا و اعتماد مردم و مددجویان بیشتر به جمعیت امام علی، فعالیت دیگر اعضای داوطلب این جمعیت در این طرح افزایش‌یافته است. اعضای داوطلب پیگیری این پرونده‌ها، از اعضای دارای سابقه ارتباط با کودکان و خانواده‌های آسیب‌دیده اجتماعی در مراکز جمعیت امام علی هستند. این افراد پس از مدت‌ها فعالیت و تجربه در برخورد با آسیب‌های اجتماعی و طی آموزش‌های مرتبط در جمعیت، برای پیگیری وضعیت مددجویان و درخواست بخشش از خانواده‌های اولیای دم اقدام می‌کنند.
علاوه بر مددکاران جمعیت امام علی (ع) تعدادی از حقوقدان وکلای داوطلب بی‌هیچ چشمداشتی کمک‌های تخصصی را به مددجویان تحت حمایت جمعیت امام علی ارائه می‌دهند. این قبیل کمک‌ها، پس از تغییر قانون مجازات اسلامی در سال ۹۲ بیشتر موردنیاز و توجه قرار گرفته است.
پیشینه طرح طفلان مسلم
وضعیت کودکان بزه
در سال‌های گذشته مسئله بزه نوجوانان ‌همواره یکی از مسائلی بوده است که می‌طلبد نگاه متفاوتی به آن نسبت به روندهای مرسوم قضایی برای بزرگ‌سالان دیده شود. در این میان مسئله صدور و اجرا احکام قصاص و اعدام برای جرائم سنگینی مانند قتل که توسط نوجوانان و در سنین زیر ۱۸ سال رخ می‌دهد، همواره یکی از چالش‌های پیش روی فعالین مدنی و نهادهای فعال در این زمینه بوده است.
جمعیت امام علی از سال‌ها پیش و آشنایی با داستان زندگی افرادی که در سنین کودکی و نوجوانی دچار آسیب‌های شدید اجتماعی شده بودند و در بزرگ‌سالی احکام اعدام و قصاص در پرونده‌ها نصیبشان شده بود، تصمیم به آن گرفت تا برای این افراد اقدامی شایسته انجام دهد؛ زیرا همواره بر این باور بوده است که نوجوانی که در یک محله حاشیه تنها راه پیش روی او گزینه بزه است، خارج از انصاف خواهد بود اگر به‌راحتی او را به چشم یک مجرم برچسب بزنیم. در همین راستا بوده که اکنون جمعیت در بیش از سی محله حاشیه و معضل‌دار کشور دفاتر حمایتی ایجاد کرده است تا از رفتن نوجوانان و کودکان این محله‌ها به سمت بزه پیشگیری شود.
اما مسئله‌ای که همچنان لاینحل باقی مانده، مسئله رسیدگی به وضعیت نوجوانان آسیب‌دیده از بزه می‌باشد که اکنون در زندان‌ها منتظر اجرای احکام سنگینی همچون قصاص هستند. لذا جمعیت با ورود به این پرونده‌ها تلاش کرد تا در ابتدا روند کسب رضایت و گسترش فرهنگ بخشش را در جامعه دنبال کند. در این راستا با تلاش‌هایی که از سال ۸۵ شد، این سازمان مردم‌نهاد موفق شد تعداد قابل‌توجهی از نوجوانان بزه‌دیده محکوم‌به جرم سنگین قتل (۲۵ نفر) را با گرفتن بخشش از اجرای حکم قصاص برهاند.
این در حالی بوده است که از همان آغاز طرح طفلان مسلم، رویکرد جمعیت امام علی به مسئله احکام سنگین برای نوجوانان، اصلاح قوانین و بهبود روند برخورد با این نوجوانان باهدف تربیت و اصلاح آنان برای بازگشت به جامعه بوده است. در این خصوص نیز از همان آغاز در همایش‌ها و برنامه‌های مرتبط با این موضوع بر این مسئله تأکید شده است و پس از اصلاح قانون جدید مجازات اسلامی نیز پیگیری‌های بسیاری برای اجرایی کردن این روند توسط مددکاران وکلای داوطلب جمعیت انجام‌شده است.

برای کسب اطلاعات بیشتر با روابط عمومی مرکزی جمعیت امداد دانشجویی مردمی امام علی (ع) تماس بگیرید.
۰۲۱-۸۸۹۳۰۸۱۶

وبسایت آیین طفلان مسلم : http://life.sosapoverty.org