آیین کوچه گردان عاشق

«خدا را! خدا را! دربارۀ یتیمان؛ مبادا گاه سیر و گاه گرسنه بمانند
و حقوقشان ضایع گردد»
امام علی (ع)

مقدمه
بالا شهر و پایین‌شهر دو مفهوم اساسی در جامعه‌شناسی زبان عامیانه شهری است. دو مفهوم بسیار عمیق که تضادهای دوطبقه اجتماعی را آشکار می‌سازد. از بن‌مایه‌های مکاتب و مانیفست‌های سیاسی گرفته تا محتوای اصیل ادیان و حتی ریشه‌های روابط روزمره و پیش‌پاافتاده میان انسان‌ها می‌توان حضور پررنگ این جغرافیای بالا و پایین‌شهر را احساس کرد. جغرافیایی که نسبت چندانی هم با موقعیت استقرار یک منطقه روی نقشه ندارد. ممکن است یک محلۀ بالاشهری، در نقطه‌ای جنوبی یا غربی یا شرقی شهر واقع باشد. آنچه «بالا» را از «پایین» جدا می‌کند، مرز دیگر و معیارهای دیگری است. مردی از جنوب داغ و کویریِ ایران می‌تواند در مدتی کوتاه خود را به شمال سرسبز و خوش و آب‌وهوا برساند. این‌گونه مرزهای جغرافیایی به‌سادگی با سفر در هم می‌شکند؛ اما مرز میان بالا شهر و پایین‌شهر چه‌بسا غیرقابل گذر به‌نظر آید. به‌عبارتی، بالاشهری از پایین‌شهری خبر ندارد و تخاصم ازاینجا آغاز می‌شود: از عدم ارتباط، از عدم فهم و از فقدان تناسب میان دو نوع زندگی. مرز میان پایین و بالا، پیش از هر چیز، مرز میان سیر و گرسنه است. سواره از پیاده خبر ندارد و سیر از گرسنه. هرچه بیشتر تلاش کنی، از دنیای این برای آن بگویی کم‌تر موفق می‌شوی. بالاشهری حوصلۀ شنیدن از غصه‌ها و مصائب را ندارد؛ چه خوشی‌اش رنگ می‌بازد و حالش گرفته می‌شود. گاه در سکوت و گاه با بذل اسکناس‌هایش از این وادی هولناک پرش می‌کند و می‌گذرد. برخی اوقات نیز می‌کوشد پای تعابیر سیاسی و سوءاستفاده‌های جاه‌طلبان و قدرت‌طلبان از فقرا را به میان کشد.
در این میان تنها ابزار ارتباط میان مردم اخبار است. شنیدن و خواندن و دیدنی که هرگز به لمس مستقیم و درک بی‌واسطه رنج‌های پایین‌شهری‌ها منجر نمی‌شود، چون فاقد «حضور انسانی» است. فقدان ارتباط دوسویۀ بی‌پیرایه و صمیمی، دیوار بلند غریبگی را بلندتر می‌سازد و نتیجه این است که نجاتِ گرسنگان و فقرا، همواره در انتهای فهرست اولویت‌های شهروندان طبقات متوسط و مرفه یک جامعه قرار می‌گیرد.
نالۀ سوزناک کودکی گرسنه را هیچ‌کس نمی‌تواند تحمل کند. ناله‌ای از پس ده روز گرسنگی شدید. شکنجه‌ای غیرقابل‌تصور برای جسمی نحیف و نزار. هیچ‌کس نمی‌تواند چهره درهم‌شکستۀ مادری را تصور کند که دیگر حتی قندی در خانه ندارد که آب‌قندی برای تسکین درد گرسنگی فرزندش تهیه کند. هیچ‌کس نمی‌تواند تصویر پدر خانواده‌ای را که ازکارافتاده شده و با اندوه در فرزندان نیمه‌جان و با حقارت در خویش می‌نگرد، تحمل کند.
پس علت بی‌تفاوتی نسبت به مسئلۀ بغرنج گرسنگی در جامعۀ ما چیست؟! چنان‌که گفته شد به نظر می‌رسد تنها یک عامل اساسی در میان است: عدم ارتباط! ما همدیگر را نمی‌بینیم. از همسایه‌های هم بی‌خبریم و اخبار رسانه‌ها تنها رشتۀ اتصال دارا و ندار و بالاشهری و پایین‌شهری است.
هفده سال پیش عده‌ای جوان دانشجو برای برهم زدن این قاعده، طرحی آغاز کردند که امروز یکی از فراگیرترین حرکت‌های اجتماعی علیه فقر در کشور است. نمونه و الگویی که برگزیدند مردی بود که راه و رسم وصل عاشقانه جنوب و شمال شهر را بلد بود. مردی که از ثروت بی‌بهره نبود، اما کاخ‌نشینی نکرد و ترجیح داد با فقرا هم‌نشین گردد و بر حصیر و بر خاک با آنان بنشیند و سر و سرپناهشان باشد. بازخوانی دوبارۀ آیین کوچه‌گردی عاشقانۀ مولاعلی(ع)، ذهن این جوانان را به خود مشغول داشته بود. آنان مصمم شدند در دورانی که بالا و پایین‌شهر از هم فاصله‌های نجومی ‌گرفته بود، چون مولایشان کیسه‌ای غذا بر دوش کشند و عازم کوچه‌های فقر و فاجعه گردند. تا ناله‌های کودکان گرسنه را بشنوند، تا پدران و مادران قامت خمیده زیر بار فقر و اعتیاد را بی‌واسطه درک کنند و از خواب و استراحت و لذت‌هایی که در جوارش، درد و مرگ همنوعانشان جاری است، هجرت کنند. اینان جوانان جمعیت دانشجویی – مردمی امام علی(ع) بودند و نام آیین شب‌های قدرشان که به تأسی از پدر تمام یتیمان و بی‌پناهان عالم برپا کرده بودند، «آیین کوچه‌گردان عاشق» بود.
داوطلبان جمعیت- که سال ۱۳۷۸ کمتر از انگشتان دودست بودند- به شناسایی خانواده‌های محروم می‌رفتند. محله به محله و کوچه به کوچه و منزل‌به‌منزل، همدل و هم‌سخن می‌شدند با اقشار ازیادرفته اجتماع و نیّتشان این بود که درجۀ اول صدای مظلومیت آنان را به گوش مردم برسانند. درواقع با دیدن و در آغوش گرفتن صدها خانوادۀ دردمند، کوچه‌گردهای عاشق سرشار از پرسش‌های تلخ می‌شدند؛ پرسش‌هایی که از هیچ سویی پاسخ و توجیهی برایشان نبود. آنان می‌پرسیدند وقتی دین می‌گوید روزه‌داری برای کودکان و برای بیماران – اگر ضرر جانی داشته باشد – ضروری نیست، چه ضرورتی دارد کودکان بی‌شماری در پایین‌شهرهای ازیادرفته ما، نه‌فقط در ماه رمضان بلکه در تمام سال در آتش گرسنگی بسوزند؟! آن‌هم نه گرسنگی ِروزه به‌عنوان عبادتی سازنده، بلکه گرسنگی ناشی از فقری خوردکننده؛ که اگر گرسنگیِ روزه ابزاری برای نزدیکی به‌حق است، این گرسنگی تحمیلی، ابزار ابلیس برای تخریب ایمان یک اجتماع است؛ گرسنگی و فقری که پیامدش فروپاشی فرهنگی است و پیامبر درباره‌اش می‌فرماید: «وقتی فقر از یک درآید، ایمان از در دیگر می‌گریزد» و مولا علی چنان نگران آتش سوزان این گرسنگی بر خرمن زندگی کودکان است، که در بستر شهادت در آخرین وصیت خویش، سفارش مؤکد می‌کند: «خدا را خدا را دربارۀ یتیمان! مباد گاه سیر و گاه گرسنه بمانند و حقوقشان ضایع گردد». کوچه‌گردان عاشق با توزیع ۵۰ کیسه غذا که با پول‌های توجیبی خود و کمک چند تن از اساتید تهیه کرده بودند، کار خود را آغاز کردند. آن‌ها از پخش این کیسه‌ها خوش‌ححال نبودند و هنوز هم پس از ۱۷ سال، خرسند نیستند که باید خانواده‌هایی باشند که شش ماه یا یک سال از آخرین باری که تکه مرغی خورده‌اند گذشته باشد. چرا باید خانواده‌ای که سرپرستش مهروموم‌هاست از خانه رفته و در جوی آب و خرابه‌ها به مصرف مواد مشغول است، بدون هیچ حمایت مؤثری به حال خود رهاشده باشد؟ هر کیسه، علامت رنجی است بر دوش هریک از اعضای جمعیت امام علی و پرسشی تلخ از خود و همه: آیا این مسئله قرار نیست روزی حل شود؟! آیا قرار نیست بالاخره بحران گرسنگی در ایران و در دنیای ما به تاریخ بپیوندد؟! آیا این دنیا به شنیدن صدای ضجه‌های دردناک فرزندانش اعتیاد پیداکرده است؟ اگرنه، پس چرا قدمی به اصلاح برداشته نمی‌شود؟!
هفدهمین آیین کوچه‌گردان عاشق امسال نیز برگزار شد. هزاران نفر در اغلب استان‌های کشور مشغول شناسایی خانواده‌های محروم شدند. طبق روال همیشگی، کمک‌های مردمی یگانه روش تأمین این کیسه‌های غذایی بود و اعضای جمعیت تأکید داشتند که توزیع این کیسه‌ها در شب‌های ماه رمضان، نسخه‌ای برای بهبود بیماریِ فقر و گرسنگی نیست و تنها و تنها تلنگری است برای ترک غفلت؛ غفلت نسبت به همنوع و هم‌وطنی که زیر شلاق گرسنگی و هجوم فقر ذره‌ذره نابود می‌شود. غفلتی که گویا در اجتماع ما به‌سادگی و به‌وفور قسمت می‌شود. جمعیت امام علی(ع) اعتقاد دارد اگر غفلت و بی‌تفاوتی از فهرست عادات روزمره‌مان حذف شود، امید روشن و عزم محکمی پدید می‌آید برای رفع فقری که آبروی تمدن و فرهنگمان را نشانه رفته است.

«مرتضی کی منش»

مسئول شناسایی جمعیت امام علی (ع) نحوۀ شناسایی مردم مناطق محروم کشور را به‌صورت زیر شرح داد: «شناسایی مناطق و خانواده‌های نیازمند در طول سال به سه شکل صورت می‌گیرد. خانواده محور محله محور و رویداد محور. در مورد اول افراد با دفتر روابط عمومی جمعیت تماس می‌گیرند و خانواده نیازمندی را معرفی می‌کنند. در مورد دوم مانند «آیین کوچه‌گردان» افراد جمعیت به مناطق و روستاهای محروم سر می‌کنند و از نزدیک در جریان زندگی مردم قرار می‌گیرند. در مورد سوم هم با دیدن معضلات مختلف مانند درگذشت رؤیا نوزاد چهارماهه براثر اعتیاد نشست‌های مختلفی باهدف شناخت و راهکارهای پیش‌گیری از این مسائل برگزار می‌شود»
امسال (۱۳۹۵) در سراسر کشور طرح شناسایی محله محور در دو بخش شهری و روستایی انجام گرفت. شناسایی در مناطق شهری به‌مراتب سخت‌تر از مناطق روستایی است. در مناطق روستایی اکثریت مردم در یک سطح زندگی می‌کنند و مشکل یک خانواده می‌تواند مشکل خانواده‌های دیگر هم باشد اما در مناطق شهری سطح زندگی یکسان نیست و ممکن است در همسایگی خانواده‌ای که براثر ورشکستگی، اعتیاد، طلاق و یا مسائلی از این قبیل دچار مشکل شده‌اند، خانواده‌ای متوسط هم زندگی کند؛ بنابراین اهمیت حفظ آبروی افراد و جلب اعتماد آن‌ها برای دریافت حمایت مختلف دوچندان می‌شود و همین کار را سخت می‌کند. به همین دلیل، تیم از طریق معتمدان و کاسبان محل اقدام به شناسایی خانواده‌ها می‌کنند.
در مورد مناطق حاشیه شهرهای بزرگ؛ مردم مناطق حاشیه شهرهای بزرگ اکثراً مهاجرانی هستند که به دلیل بیکاری فقر و حتی جنگ از کشورها و شهرهای دیگر به آنجا می‌آیند؛ در این مناطق به‌دلیل کمبود شدید امکانات بهداشتی آموزشی و خدمات شهری، هزینه‌های زندگی بسیار پایین است. این از عواملی است که جمعیت مهاجران را به خود جذب می‌کند. این افراد نیروی کار ارزانی هستند که در مقابل کارهای سخت هزینه‌ها کم می‌گیرند و بیمه هم نمی‌شوند.
اگر خانواده‌ای که در چنین شرایطی زندگی می‌کند دچار بیماری هم بشود! زندگی افراد این خانواده با بن‌بستی جدی مواجه شده که عواقب آن جدای بحران‌ها و مشکلات روحی و جسمی، حس ناامیدی شدیدی است که این خانواده را درخود فرومی‌برد.
این مسائل تنها گوشه‌ای از معضلات این افراد و خانواده‌ها را شامل می‌شود. همچنین در این مناطق توانمندی‌های اندکی هم یافت می‌شود که رشد آن مستلزم پیگیری و حمایت گسترده است مثلاً در اطراف ورامین مردم در گلخانه‌ها و زمین کار می‌کنند، قیمت میوه به دلیل نبود هیچ‌گونه واسطه پایین است. با سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی دقیق می‌توان این پتانسیل اندک را رشد داد و سطح زندگی مردم این مناطق را بهبود بخشید.

آیین کوچه‌گردان عاشق
مولا علی (ع) فرمود: «خدا را! خدا را! درباره یتیمان؛ مبادا گاه سیر و گاه گرسنه بمانند و حقوقشان ضایع گردد»
با نگاهی بنیادین به شیوه زندگی بزرگان دین و انسان‌های آزاده، می‌توان فهمید که همگی آن‌ها توجه ویژه‌ای به رفع مسئله فقر و گرسنگی داشته‌اند و با گفتار و مهم‌تر از آن کردار خویش، جامعه بشری را به حمایت از دردمندان دعوت کرده‌اند.
احیای آیین دگرخواهی در جامعه امروز با توجه به برداشت‌های اشتباهی که از شیوه زندگی بزرگان دین و انسان‌های آزاده وجود دارد، یکی از ضروریات می‌باشد و طرح «کوچه‌گردان عاشق» از این منظر، سعی دارد تا با تأکید بر شیوۀ عملی زندگی بزرگان دین به احیای اندیشه آنان در جامعه در خصوص ضرورتِ مطلقِ خدمت به همنوع بپردازد.


آیین‌ها محل جمع شدن و به هم پیوستن مردم است و اینجاست که جامعه ‏سازیِ درست به وقوع می‌پیوندد. خاموشی درراه است و کوچه‌های درد و رنج، در حال سوزاندن تنِ نحیفِ کودکان ماست. باید چشم‌باز کرد و دید؛ دیدنی که به صدا بینجامد و تغییری مثبت و سازنده ایجاد کند. باید کسی باشد که در این کوچه‌ها قدم بزند، ببیند و احساس «مسئولیت» کند. باید از قالبِ خودیِ خود بیرون جَست و عاشق شد. آنگاه است که به خداوند خود در جانِ رنج‌دیدگان سلام می‌دهیم و به یاری آنان می‌شتابیم. در جهان امروز عدد محرومان و گرسنگان زمین به میلیاردها نفر می‌رسد و در کشور ما نیز خانواده‌های فقیر و کم‌درآمد بی‌شماری زندگی می‌کنند که در تأمین مواد غذایی و مایحتاج خود به‌شدت در مضیقه هستند و فرزندانشان از سوءتغذیه رنج می‌برند. آیین «کوچه‌گردان عاشق» برای پدید آوردنِ تلاشی فراگیر و عزمی ملّی برای ریشه‌کنی گرسنگی و فقر از کشور و جهانمان برگزار می‌گردد.
تأمین نیازهای غذاییِ حیاتی خانواده‌های محروم در ماه مبارک رمضان، شکل اجرایی این طرح را تشکیل می‌دهد. کوچه‌گردان عاشق، نخستین و قدیمی‌ترین طرح جمعیت مستقل امداد دانشجوی – مردمی امام علی (ع) است که از سال ۱۳۷۸ تاکنون بی‌وقفه برگزار شده و باگذشت بیش از ۱۵ سال، حالا به یک آیین فراگیر تبدیل‌شده است. آیینی که عبادتی اجتماعی را – در کنار عبادات فردی – در شب‌های قدر و به‌خصوص ایام شهادت مولا علی(ع) – این پدر تمام کودکان بی‌پناه – ترویج می‌کند.
در این طرح، کیسه‌های مایحتاج موردنیاز یک‌ماهه هزاران خانوادۀ محروم در شب‌های قدر توسط دانشجویان و مردم، تهیه و به درِ خانه‌های این عزیزان برده می‌شود؛ و این حرکت درواقع به تأسی از کوچه‌گردی‌های عاشقانه مولا علی(ع) و سیرۀ عملی زندگی ایشان در یتیم‌نوازی و مهر به همنوع انجام می‌شود.
جامعۀ هدف این طرح را تمامی خانواده‌های نیازمند که به دلیل فقر به تأمین نیازهای اولیه زندگی خود ازجمله غذا قادر نمی‌باشند، تشکیل می‌دهند.

چشم‌انداز طرح
ایجاد یک ساختار مناسب برای تأمین نیازهای اولیه خانواده‌های نیازمند از طریق کمک‌های خیرین به‌طوری‌که هر یک از خیرین بتواند کمک‌های خود را – با نظارت تیم مددکاری جمعیت – به هر شخصی که تمایل دارد ارائه کند. به این صورت می‌توان به یک مدیریت هوشمندانه در امر غذا‌رسانی دست‌یافت. مدیریتی که از یک‌سو از اتلاف و اسراف منابع غذایی در مقاصد اشتباه و از سوی دیگر، از رنج گرسنگی و مرگ‌ومیرهای ناشی از آن، در اقصی نقاط کشور جلوگیری می‌کند. در این سیستم است که مردم نیکوکار و خیرین می‌توانند به‌طور مستقیم کمک‌های خود را به دست خانواده‌های دردمند برسانند و از نتایج اعمال نوع‌دوستانه خود مستمراً اطلاع کسب کنند.

اهداف طرح
• تأمین نیازهای اولیۀ خانواده‌های نیازمند،
• معرفی خانواده‌های نیازمند به خیرین و ایجاد یک پل ارتباطی بین خیرین و نیازمندان،
• گسترش فرهنگ نوع‌دوستی برای فراگیر شدن کردارهای دگرخواهانه و امور خیریه در سطح جامعه،
• ایجاد امید در خانواده‌های نیازمند برای ادامه زندگی،
• نزدیک‌شدن به خانواده‌ها برای شناسایی مشکلات فرهنگی و اجتماعی کودکانِ آن‌ها و ادامه فعالیت مددکاری با آنان در آینده،
• شناسایی مناطق و خانواده‌های محروم و نیازمند در سطح کشور.

نحوۀ اجرا و برگزاری طرح
این طرح دارای کمیته‌های شناسایی، کمیتۀ تهیه مایحتاج و کمیته اجرای مراسم است.
کمیته شناسایی : این کمیته در طول سال با بهره‌گیری از نیروهای آموزش‌دیده، به شناسایی محله‌ها و خانواده‌های فقیر و بررسی نیاز و درجه‌بندی میزان فقر آن‌ها می‌پردازد. خانواده‌هایی که در لیست خانواده‌های درجۀ یک قرار بگیرند، خانواده‌هایی هستند که بنا به دلایل مختلف حتی از تأمین خوراک و قوت لایموت نیز عاجزند و اغلب کودکان آن‌ها دچار سوءتغذیه هستند. این خانواده‌ها لیست اصلی خانواده‌های تحت پوشش طرح کوچه‌گردان را تشکیل می‌دهند.
کمیته تهیه مایحتاج : با صلاحدید متخصصان تغذیه، اقلام مفید و ضروری سبد تغذیه خانوارها تعیین می‌شود و سپس این کمیته سعی می‌نماید با تأمین بودجه لازم از طریق کمک‌های مردمی و حامیان مالی شامل بنگاه‌های اقتصادی، به تهیه مایحتاج موردنیاز و مواد غذایی از محل‌های مناسب با حداقل هزینه نماید.

کمیته اجرای مراسم : انبار، بسته‌بندی و پخش بیش از ۸۰۰۰ کیسه مواد غذایی، ساماندهی آدرس خانواده‌های محروم، ساماندهی افراد مدعو در شب مراسم، ساماندهی ماشین‌های شخصی وانت، تهیه افطاری و سحری برای مهمانان و … ازجمله فعالیت‌های این کمیته است.

اقلام اصلی موجود در کیسه‌ها شامل برنج، روغن، گوشت، مرغ، عدس، لوبیا قرمز، نخود، قند، شکر، رب گوجه‌فرنگی، خرما، پنیر، ماکارونی، چای، تن ماهی، مایع ظرف‌شویی، پودر لباس‌شویی، شامپو، صابون و خمیردندان می‌باشد.

برای کسب اطلاعات بیشتر با روابط عمومی مرکزی جمعیت امداد دانشجویی مردمی امام علی (ع) تماس بگیرید.
۰۲۱-۸۸۹۳۰۸۱۶

وبسایت آیین کوچه گردان عاشق : kuchegardan.sosapoverty.org